Unia lubelska 1569: przyczyny, przebieg i skutki
Unia lubelska z 1569 roku: dlaczego Polska i Litwa połączyły się w Rzeczpospolitą Obojga Narodów, jak przebiegał sejm w Lublinie i co ustalono w akcie unii.
Czym była unia lubelska
Unia lubelska to porozumienie zawarte w 1569 roku na sejmie walnym w Lublinie między stanami Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Akt przyjęto 28 czerwca, zaprzysiężono 1 lipca, a 4 lipca król Zygmunt II August wydał dyplom potwierdzający. W miejsce związku, który przez blisko dwa stulecia opierał się głównie na osobie wspólnego władcy, powstało jedno państwo złożone z dwóch członów, w historiografii nazywane Rzecząpospolitą Obojga Narodów.
Dokument potwierdzenia ujmował to obrazowo: Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie miały odtąd stanowić „jedno nierozdzielne i nierożne ciało” oraz „jedną a spólną Rzeczpospolitą”. Za tą formułą kryły się jednak miesiące twardych negocjacji, groźby zerwania rozmów i decyzje, które do dziś są różnie oceniane przez historyków polskich, litewskich, ukraińskich i białoruskich. W tym artykule porządkujemy tło, przebieg i postanowienia unii oraz spór o jej skutki.
Od Krewa do Mielnika: dwa wieki związków dynastycznych
Początek związków polsko-litewskich wyznacza umowa w Krewie z 1385 roku, po której wielki książę Jagiełło przyjął chrzest, poślubił Jadwigę i w 1386 roku został królem Polski. Kolejne akty, w tym unia wileńsko-radomska z 1401 roku i unia horodelska z 1413 roku, porządkowały relacje obu państw, ale zachowywały odrębność Litwy z własnym wielkim księciem lub namiestnikiem. Tło ustrojowe tej epoki, z monarchią stanową i rosnącą rolą możnowładztwa, opisujemy w tekście o średniowiecznych ustrojach politycznych.
Najdalej idący projekt przed 1569 rokiem przyniosła unia mielnicka z 1501 roku, przewidująca wspólny wybór władcy i ściślejszą wspólnotę państwową. Nie została jednak zatwierdzona przez stronę litewską i pozostała na papierze. Przez całą pierwszą połowę XVI wieku oba państwa łączyła więc przede wszystkim dynastia Jagiellonów, która w Polsce była wybierana, a na Litwie miała prawa dziedziczne.
Dlaczego do unii doszło właśnie w latach 60. XVI wieku
Bezdzietny król i koniec dynastii
Zygmunt II August nie miał potomstwa i było jasne, że wraz z nim wygaśnie męska linia Jagiellonów. Bez nowego aktu oba państwa mogły po jego śmierci wybrać różnych władców i rozejść się. W 1564 roku król zrzekł się dziedzicznych praw do Wielkiego Księstwa na rzecz Korony, co otwierało drogę do wspólnej elekcji. Szlachta koronna, skupiona w ruchu egzekucyjnym, od lat domagała się ściślejszego połączenia obu państw.
Wojna z Moskwą
Decydujące znaczenie miała sytuacja militarna. Od 1558 roku trwała wojna o Inflanty, a w 1563 roku wojska Iwana IV Groźnego zdobyły Połock. Wielkie Księstwo nie było w stanie samodzielnie prowadzić długiej wojny, a ciężar pospolitego ruszenia ponosiła szlachta litewska. To ona coraz wyraźniej domagała się praw politycznych na wzór koronnych. Przeciwni ścisłej unii pozostawali przede wszystkim najwięksi magnaci litewscy, z Radziwiłłami na czele, którzy mieli najwięcej do stracenia.
Sejm lubelski 1569: przebieg obrad
Sejm zebrał się w Lublinie 10 stycznia 1569 roku. Obradowały równolegle sejm koronny i litewski, a rozmowy szybko utknęły, bo strona litewska akceptowała jedynie luźny związek z wspólną elekcją i obroną. W nocy z 28 lutego na 1 marca część litewskich panów opuściła Lublin, licząc, że w ten sposób zablokuje dalsze prace.
Inkorporacja ziem ruskich
Król i szlachta koronna odpowiedzieli metodą faktów dokonanych. 5 marca do Korony przyłączono województwo podlaskie, 26 maja wołyńskie, a 6 czerwca kijowskie i bracławskie. Miejscowa szlachta zachowała swoje prawa, a językiem urzędowym na tych ziemiach pozostał język ruski. Wielkie Księstwo straciło w ten sposób rozległe terytoria na południu, co zmusiło litewskich przedstawicieli do powrotu do rozmów.
Negocjacje wznowiono na początku czerwca, a 28 czerwca uchwalono akt nowej unii. 1 lipca senatorowie i posłowie obu narodów złożyli przysięgę, a 4 lipca król wydał dyplom potwierdzający. Na tym samym sejmie odbyły się także inne ważne akty, w tym hołd lenny księcia pruskiego.
Postanowienia: co było wspólne, a co odrębne
Wspólne instytucje
Oba człony miały mieć jednego władcę, wybieranego wspólnie i koronowanego w Krakowie na króla Polski i wielkiego księcia litewskiego. Powołano wspólny sejm walny, złożony z izby poselskiej i senatu, w którym zasiadali przedstawiciele obu narodów. Sejm miał obradować w Warszawie, położonej między Krakowem a Wilnem. Wspólna miała być polityka zagraniczna i obronna, a moneta jednakowa, choć bita osobno w Koronie i na Litwie. Zniesiono też zakaz nabywania przez szlachtę koronną dóbr na Litwie.
Instytucje odrębne
Litwa zachowała własne urzędy centralne o takich samych nazwach i kompetencjach jak w Koronie: osobnego kanclerza, podskarbiego, marszałków i hetmanów. Odrębne pozostały skarb, wojsko, prawo i sądownictwo. Na Litwie obowiązywał Statut litewski, a językiem kancelarii pozostawał ruski. Ten dualizm sprawiał, że Rzeczpospolita nie była państwem jednolitym, lecz federacyjnym związkiem dwóch członów o wspólnym monarsze i parlamencie.
Sejm, w którym zasiadali posłowie obu narodów, przejął dawną zasadę zgodnego podejmowania decyzji. W kolejnych dekadach wyrosła z niej praktyka zrywania obrad, którą opisujemy w artykule o liberum veto.
Skutki unii i spór historyków
Rzeczpospolita Obojga Narodów stała się jednym z największych państw ówczesnej Europy i przetrwała ponad dwieście lat, aż do trzeciego rozbioru w 1795 roku. Unia umożliwiła wspólną obronę przed Moskwą i otworzyła drogę do pierwszej wolnej elekcji po śmierci Zygmunta Augusta w 1572 roku. Szlachta litewska i ruska uzyskała prawa polityczne szlachty koronnej, a w kolejnych pokoleniach w dużej mierze przyjęła język polski i wzorce kultury politycznej Korony.
Litwini nie zrezygnowali jednak z odrębności. III Statut litewski z 1588 roku zawierał przepisy trudne do pogodzenia z niektórymi postanowieniami unii, na przykład zakaz nadawania urzędów i dóbr na Litwie cudzoziemcom, do których zaliczano także Polaków. Pod koniec istnienia państwa Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów z października 1791 roku, uchwalone przez Sejm Czteroletni, ponownie potwierdziło dwuczłonowy charakter Rzeczypospolitej.
W historiografii ocena unii zależy często od perspektywy. Dawniej w polskich syntezach przeważał obraz dobrowolnego połączenia i sukcesu idei jagiellońskiej. Badacze litewscy zwracali uwagę na presję i utratę terytoriów w 1569 roku, a historycy ukraińscy na znaczenie inkorporacji dla późniejszych napięć społecznych i religijnych, które przyczyniły się do powstania Chmielnickiego w 1648 roku. Współczesne badania częściej podkreślają kompromisowy charakter aktu i jego wpływ na kształtowanie się wspólnej kultury politycznej. Takie wieloperspektywiczne czytanie źródeł bliskie jest tradycji dyskusji opisanej w tekście o grupie pl.sci.historia.
Źródła i pamięć o unii
Oryginał aktu unii lubelskiej przechowuje Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Podstawową edycją źródłową pozostają „Akta unji Polski z Litwą 1385-1791” w opracowaniu Stanisława Kutrzeby i Władysława Semkowicza z 1932 roku. Dokumenty epoki powstawały po polsku i po łacinie, a przy czytaniu tych drugich przydaje się nasz przewodnik po wymowie łaciny.
Najbardziej znanym obrazem wydarzenia jest „Unia lubelska” Jana Matejki, namalowana na trzechsetlecie unii w 1869 roku i eksponowana dziś w Muzeum Narodowym w Lublinie. W Lublinie stoi też pomnik unii z 1826 roku. Sejm RP ustanowił 1 lipca Dniem Sejmu Polskiego na pamiątkę zawarcia unii, a rok 2019, w 450. rocznicę, obchodzono jako Rok Unii Lubelskiej.
Więcej w sieci
Zwięzłe ujęcie wydarzenia w języku angielskim podaje Britannica, a oryginał aktu unii przechowuje Archiwum Główne Akt Dawnych.
Dawne druki i edycje źródeł do dziejów unii można przeglądać w cyfrowej bibliotece Polona, a obraz Jana Matejki prezentuje Muzeum Narodowe w Lublinie.
Powiązane artykuły
Szerzej w Wikipedii: hasło o unii lubelskiej.
Najczęściej zadawane pytania
Kiedy zawarto unię lubelską?
Akt unii uchwalono 28 czerwca 1569 roku, zaprzysiężono 1 lipca, a 4 lipca 1569 roku król Zygmunt II August potwierdził go dyplomem. Za datę unii najczęściej przyjmuje się 1 lipca 1569 roku.
Czym różniła się unia lubelska od wcześniejszych unii?
Wcześniejsze unie łączyły Polskę i Litwę głównie osobą władcy, czyli były uniami personalnymi. Unia lubelska była unią realną: ustanowiła wspólnego, wspólnie wybieranego monarchę, wspólny sejm, politykę zagraniczną i monetę.
Co pozostało odrębne po unii lubelskiej?
Litwa zachowała własne urzędy, skarb, wojsko, prawo i sądownictwo oraz język ruski w kancelarii. Rzeczpospolita Obojga Narodów była więc związkiem dwóch członów, a nie państwem jednolitym.
Dlaczego Litwini zgodzili się na unię?
Zdecydowały wojna z Moskwą, której Wielkie Księstwo nie mogło prowadzić samodzielnie, dążenia szlachty litewskiej do praw na wzór koronnych oraz przyłączenie do Korony Podlasia, Wołynia, Kijowszczyzny i Bracławszczyzny w trakcie sejmu.
Gdzie przechowywany jest akt unii lubelskiej?
Oryginał aktu znajduje się w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie. Tekst jest dostępny także w edycjach źródłowych, m.in. w „Aktach unji Polski z Litwą 1385-1791”.