Ruiny w Nysie po 1945 roku: jak długo stały i co zmieniło śródmieście

Śląski Rzym i rok 1945

Nysa przez stulecia była stolicą księstwa biskupiego i jednym z najbardziej zwartych zespołów architektury na Śląsku. Wieże kościołów, ratusza i baszt obronnych, oglądane z okolicznych wzniesień, dały jej miano Śląskiego Rzymu. To panorama, a nie pojedynczy zabytek, stanowiła o charakterze miasta.

Na przełomie zimy i wiosny 1945 roku Nysa, broniona jako twierdza, znalazła się na linii ofensywy Armii Czerwonej. Walki w marcu zostawiły w śródmieściu wypalone kamienice, uszkodzone kościoły i kikut gotyckiej wieży ratusza. W opracowaniach regionalnych pojawia się szacunek, że zniszczeniu uległo przeszło 70 procent zabudowy. Liczba ta opisuje skalę katastrofy, ale nie rozstrzyga jeszcze, co z ocalałych murów dało się zachować.

Polska administracja przejęła miasto w maju 1945 roku. Już 11 maja przybył do Nysy inżynier architekt Stanisław Kramarczyk, który objął Referat Kultury i Sztuki w starostwie, a później kierował muzeum i pracownią konserwatorską. Jego notatki i fotografie są dziś jednym z najcenniejszych źródeł do stanu śródmieścia tuż po wojnie. Nowi mieszkańcy szukali mieszkań, a w uszkodzonych, lecz wciąż stojących kamienicach przy rynku zaczynały działać pierwsze sklepy i zakłady. Ruiny były więc nie tylko krajobrazem klęski, lecz także codziennym otoczeniem ludzi, którzy właśnie zaczynali tu życie.

Co zniszczyła wojna, a co późniejsze decyzje

Przez kilkadziesiąt lat powojenne luki w nyskim śródmieściu opisywano zbiorczo jako „zniszczenia wojenne”. Tę narrację utrwalały podpisy pod zdjęciami w publikacjach z okresu PRL. Krytyczna lektura fotografii i dokumentów pokazuje obraz bardziej złożony. Ewa Dawidejt-Drobek z Instytutu Śląskiego w Opolu, w studium opublikowanym w 2019 roku na łamach Śląskiego Kwartalnika Historycznego Sobótka, zestawiła kilkadziesiąt zdjęć centrum z lat 40. i 50. i doszła do wniosku, że w krajobrazie okaleczonym przez wojnę równolegle szły działania ratujące zabytki oraz decyzje, które prowadziły do dalszego ich usuwania. Pierwszą część tego opracowania, zatytułowaną „Ocalałe wśród ruin i zgliszcz”, można znaleźć pod adresem DOI 10.19195/skhs.2019.3.91.136.

Szczególnie wyraźnie widać to na rynku. Według notatek Kramarczyka, zestawionych na stronie 1945.nysa.pl poświęconej fotografiom rynku, w kwietniu 1945 roku spośród 86 budynków przy rynku 76 było wypalonych, 4 zburzone, a 5 zachowanych. Dziesięć lat później, w kwietniu 1955 roku, rozebranych było już 58, a zabezpieczonych 5. Różnica między tymi dwoma stanami nie wynika z działań wojennych. To efekt powojennych rozbiórek.

Kierunek tych decyzji zarysował się bardzo wcześnie. Już w grudniu 1945 roku Zarząd Miejski planował rozbiórkę większości zabudowy śródmieścia, motywując to chęcią „odsłonięcia” trzech uznanych za najcenniejsze obiektów: kościoła św. Jakuba, kościoła św. Barbary i tak zwanego zajazdu, czyli najpewniej Domu Wagi Miejskiej, oraz zastąpienia reszty zieleńcami. W tle były także kontrakty na cegłę z rozbiórki. Wojewoda śląsko-dąbrowski protestował. Spór między służbami konserwatorskimi a władzami miasta ciągnął się przez lata i w 1962 roku przyczynił się do odejścia Kramarczyka z Nysy.

Rynek, ratusz i zmiana skali

W pierwszej dekadzie po wojnie śródmieście było mieszaniną. Część kamienic zabezpieczono i przywrócono do użytku, inne stały jako wypalone skorupy, a w miejsce rozebranych pierzei pojawiały się najpierw puste place, potem nowe bloki. Przy rynku i u zbiegu z ulicą Bracką wzniesiono na nowo Dom Wagi Miejskiej oraz sąsiednie kamieniczki. Paradoksalnie to właśnie te obiekty, dziś oglądane jako rekonstrukcje, należały do najciężej uszkodzonych.

Około dekady po zakończeniu działań wojennych zmienił się kierunek prac. Na przełomie lat 50. i 60., mimo sprzeciwu konserwatora zabytków, przyjęto koncepcję nowoczesnego zagospodarowania historycznego centrum. Renesansowe i barokowe pierzeje rynku ustąpiły miejsca zabudowie blokowej, usunięto też pierzeję przed kościołem św. Jakuba. Pozostałości gotyckiego ratusza, przez lata obecne w krajobrazie jako kikut wieży, znikały stopniowo; do 1966 roku wciąż można było zobaczyć ich resztki.

Takie decyzje nie były w powojennej Polsce wyjątkiem. W wielu miastach Ziem Zachodnich i Północnych, które przeszły pod polską administrację, presja mieszkaniowa, niedobór materiałów i ideologia nowoczesnego miasta mocno ograniczały zakres zachowania starej tkanki. Nysa jest tutaj przypadkiem szczególnie czytelnym, bo zachowała się zarówno dokumentacja fotograficzna, jak i ślad sporów między konserwatorami a władzą.

Jak długo ruiny były widoczne

Pytanie, jak długo po wojnie ruiny pozostawały w Nysie, ma konkretną odpowiedź, choć nie jest to jedna data. W śródmieściu wypalone domy stały jeszcze wiele lat obok nowych, jasnych elewacji. Na ulicy Tkackiej stare kamienice widać było ponad dwa dziesięciolecia po zakończeniu wojny. Dwa okazałe gmachy czekały jeszcze dłużej: prace przy Domu Komendanta ruszyły na szerszą skalę około 1976 roku, ponad dwadzieścia lat po ustaniu działań wojennych, a przy pałacu biskupim ciągnęły się od lat 60. przez kolejne dwie dekady. Muzeum przeniosło się do pałacu z ulicy Marcinkowskiego dopiero w 1984 roku.

Lokalną dokumentację fotograficzną tego, jak długo wypalone kamienice stały jeszcze obok nowych bloków, zestawia relacja nyskiego portalu o powojennych ruinach w śródmieściu, która pokazuje zarówno rynek z kikuta wieży ratusza, jak i ulice, gdzie stare domy widać było jeszcze w latach 70.

Te zdjęcia zmieniają potoczne wyobrażenie, że miasto wróciło do codziennego porządku w kilka powojennych sezonów. W Nysie ruiny były częścią codziennego krajobrazu przez całe pokolenie. Dla nowych mieszkańców, często przesiedlonych z dawnych ziem wschodnich, był to pierwszy obraz ich nowego domu: nie kompletne historyczne miasto, lecz przestrzeń, o której kształcie decyzje dopiero miały zapaść.

Jak czytać fotografie powojennego miasta

Fotografia jest tu źródłem tak samo wymagającym jak dokument urzędowy. Data, kadr i podpis potrafią sugerować, że pusta działka to skutek bombardowania, podczas gdy kilka lat wcześniej stał na niej jeszcze nadający się do zabezpieczenia dom. Studium Dawidejt-Drobek pokazuje, jak wiele daje zestawienie zdjęcia z innymi ujęciami i z aktami. Tę samą ostrożność warto zachować przy publikowaniu rodzinnych i prasowych fotografii z ruin, o czym piszemy w tekście o wizerunku i prawie przy udostępnianiu starych zdjęć.

Kramarczyk fotografował Nysę jako urzędnik i konserwator, nie jako turysta. Jego zdjęcia mają wartość właśnie dlatego, że powstawały przy codziennej pracy nad ratowaniem zabytków i przy sporze o to, co z tych zabytków zostanie. Kultura rzetelnego czytania źródeł, którą przez lata ćwiczyła grupa pl.sci.historia, przydaje się tu szczególnie. Zamiast jednej daty zniszczenia miasta mamy ciąg decyzji: oblężenie, pierwsze zabezpieczenia, rozbiórki, nową zabudowę i gmachy, które czekały na swoją kolej przez ćwierć wieku.

Powojenne oczekiwania Europy Środkowej, zapisane choćby w Karcie Atlantyckiej z 1941 roku, mówiły o prawie narodów do własnego kształtu życia. Dla Nysy, która w 1945 roku zmieniła państwo, język i większość mieszkańców, kształt ten powstawał także w sporze o kamienice i place. Ruiny nie były tylko tłem. Były materiałem, z którego miano złożyć miasto na nowo, i śladem decyzji, które ten materiał usunęły.

Powiązane artykuły

• Tekst Karty Atlantyckiej z 14 sierpnia 1941
• Stare zdjęcia w sieci: wizerunek, RODO i anonimizacja twarzy
• Czy istniał KL Warschau?
• Średniowieczne ustroje polityczne

Szerzej w Wikipedii: hasło o Nysie.

Najczęściej zadawane pytania